BurgerschapsReflex
Hoe bouw je aan een open dialoogcultuur waar gevoelige samenlevingsthema’s zoals seksuele identiteit of (de)kolonisatie constructief besproken kunnen worden? Reageer je als leerkracht op uitspraken die radicaal ingaan tegen je eigen waardenkader? En is alles wel bespreekbaar met je leerlingen?
Botsende meningen over gevoelige samenlevingsthema’s duiken steeds vaker op in de samenleving en in de klas. Onderzoek toont aan dat een constructieve dialoog over maatschappelijke thema’s de ‘sense of belonging’ van leerlingen vergoot. Ook belangrijke cognitieve en sociale vaardigheden worden ingeoefend, zoals het uitstellen van een oordeel of tolerant leren omgaan met andere perspectieven. Deze vaardigheden zijn belangrijk als leerlingen later hun weg zullen zoeken in onze superdiverse samenleving.
Maar ondanks deze voordelen merken we in de praktijk dat dialoog over gevoelige thema’s vaak vermeden wordt omdat leerkrachten handvaten missen en onvoldoende opgeleid zijn. BurgerschapsReflex stimuleert een open dialoogcultuur die veilig én kritisch is.
Uit een bevraging van onderzoekskern ExploRatio van Odisee blijkt dat thema’s gelinkt aan identiteit of rechtvaardigheid het meest voor spanning zorgen in de klas en het vaakst vermeden worden door leerkrachten.
Om leerkrachten te ondersteunen om de dialoog met leerlingen toch aan te gaan, ontwikkelden we laagdrempelige en gestructureerde dialoogoefeningen om met leerlingen te reflecteren over thema’s zoals (de-)kolonisatie, oorlog, racisme, gender of seksualiteit. Het dialoogmateriaal werd door een 100-tal leerkrachten in het secundair onderwijs binnen Vlaanderen en Brussel uitgetest.
Burgerschapsreflex
Het hart van het dialoogmodel van BurgerschapsReflex is gebaseerd op elementen uit de Socratische dialoog en inzichten uit geweldloze communicatie. De methodiek bestaat uit dialoog- en reflectie-oefeningen die zowel individueel als in groep uitgevoerd kunnen worden. De nadruk ligt niet op het vinden van pasklare antwoorden of consensus, maar op het samen kritisch onderzoeken van een stelling, een casus of een vraag.
In de voetsporen van Socrates
Tijdens een Burgerschapsdialoog wordt de leerkracht gespreksleider. Een gespreksleider stimuleert het denken bij de leerlingen door in de eerste plaats het eigen oordeel uit te stellen en onbevooroordeeld te luisteren.
De kern van deze beschouwende positie wordt ook de socratische houding genoemd. De filosoof Socrates onthield zich stelselmatig van het poneren van een eigen mening, waardoor hij vanuit verwondering en leergierigheid kon luisteren en vragen kon stellen over wat en hoe zijn gesprekspartners werkelijk dachten. Denkt iedereen dat deze redenering klopt? Indien ja, waarom? Heeft iemand een (tegen-)voorbeeld? Is dat in elke soortgelijke situatie zo? Wat maakt deze kwestie belangrijk? Geldt dat voor iedereen? Denkt iemand daar anders over?
Net als Socrates leggen we tijdens de dialoog de nadruk niet op éénduidige antwoorden, maar stellen we vragen die peilen naar achterliggende argumenten of denkbeelden. Leerlingen ontdekken en leren verwoorden wat ze zelf belangrijk vinden en leren luisteren hoe de ander hier tegenover staan. Ze onderzoeken niet enkel wat ze denken, maar ook hoe hun gedachten gevormd worden en waarom ze precies denken wat ze denken.
En hier ligt een belangrijke sleutel tot verbinding. Als je samen dieper graaft naar de waarden die achter onze oordelen liggen, komen we vaak bij dezelfde zaken uit zoals respect, vriendschap, vertrouwen, belang van familie enz.
Hierdoor wordt ook onze gedeelde menselijke kern achter de verschillen aan de oppervlakte, terug zichtbaar en ontstaat er ruimte om respectvol te dialogeren, ook al kijken we anders naar de kwestie.
Een veilige dialoogcontext
Als we willen dat iedereen zich uitgenodigd voelt om deel te nemen aan het gesprek, is het ook belangrijk om een veilige context te creëren waarin vertrouwen tussen gesprekspartners centraal staat. Iedereen moet zich vrij voelen om te spreken zonder angst voor de gevolgen van zijn of haar mening.
Preventief en stapsgewijs
Als we op regelmatige basis stapsgewijs kunnen oefenen in respectvol van mening verschillen en leren hoe we onze oordelen gezamenlijk kritisch kunnen onderzoeken, hebben we een stevige gereedschapskist om op terug te vallen als een gevoelig thema de gemoederen in de klas doet oplaaien.
Daarom raden we scholen aan om ‘in tijden van vrede’ stapsgewijs te werken aan een open dialoogcultuur die terzelfdertijd veilig maar ook kritisch is.
Voorbeeldoefening 'goed, slecht, interessant’
74 leerkrachten die met de dialoogoefeningen van BurgerschapsReflex aan de slag gingen, rapporteren dat leerlingen effectief gestimuleerd werden tot multiperspectiviteit. De oefening ‘goed, slecht, interessant’ is een voorbeeldoefening uit BurgerschapsReflex waarbij leerlingen over een stelling 3 verschillende posities leren innemen. Naast een morele positie (goed en slecht) worden leerlingen ook gemotiveerd om een beschouwende positie in te nemen (interessant). Door ook perspectieven te stimuleren die niet enkel moreel gekleurd zijn, leren leerlingen ook los van hun eigen positie naar een kwestie te kijken.
Meer weten
Hiernaast kan je de handleiding BurgerschapsReflex, het klasmateriaal en een artikel met de onderzoeksresultaten downloaden.
En via deze link vind je extra info zoals wetenschappelijke artikels, blogberichten en filmpjes over het voeren van kritische dialogen met jongeren over gevoelige samenlevingsthema’s. De link bevat ook andere educatieve tools van ExploRatio om met leerlingen een kritische dialoog te voeren over gevoelige thema’s gelinkt aan burgerschap, duurzaamheid, wetenschap en de spanning tussen wetenschap en geloof.
Maak kennis met de onderzoekers
Werkten eerder ook mee aan het project:
- Jelle De Schrijver
- Evelyn Morreel
Onze partners
We rollen deze aanpak uit met verschillende werkveldpartners. De partners zijn betrokken als expert, als brug naar scholen, als lid van de professionele leergemeenschap of als mede-auteur van onderzoeks- of werkveldgerichte publicaties.